Author Archives: Patryk Ziarko
TEZEUSZ
Jeden z najsławniejszych herosów greckich. Czczono go głównie w Attyce i traktowano jako odpowiednik doryckiego Heraklesa. Był synem króla Aten Ajgeusa i Aitry, córki króla Trojdzeny, Pitteusa. Istniała też tradycja, iż rzeczywistym ojcem T. był – Posejdon. Dzieciństwo i młodość spędził T. wraz z matką w Trojdzenie, na dworze Pitteusa. W 16 roku życia wyruszył do Aten. Po drodze zabił niebezpiecznych rozbójników: Perifetesa, Sinisa, Skirona i Prokrusta. W Atenach Ajgeus rozpoznał swego syna i ogłosił następcą tronu. W tym czasie Ateńczycy mieli wysłać na Kretę narzucony im przez Minosa haracz, 7 chłopców i 7 dziewcząt dla Minotaura. T. popłynął z nimi i dzięki pomocy córki Minosa, Ariadny, zabił Minotaura i wydostał się z Labiryntu. T. objął tron po ojcu i dokonał zjednoczenia całej Attyki pod przewodnictwem Aten. Przyłączył też Megarę, ustanowił święto panatenajskie, wzniósł najważniejsze budynki publiczne oraz stworzył podstawy ustroju demokratycznego. Prowadził wojny z Amazonkami, z których jedną (Antiope) poślubił. Owocem tego związku był syn Hippolit. T. brał udział w wyprawie -+ Argonautów, w polowaniu na dzika kalidoń- skiego, ze swym przyjacielem herosem lapickim Pejritoosem porwali Helenę, a następnie zeszli do Hadesu, aby porwać Persefonę ( Kora). Zginął na wyspie Skyros. Ateńczycy czcili Tezeusza jako herosa, który zjednoczył Attykę i zrzucił jarzmo kreteńskie. Po wojnach perskich na początku V w. p.n.e. sprowadzono z wyspy Skyros ogromny szkielet, który uznano za szczątki T. i pochowano w Atenach we wspaniałym grobowcu, Tezejonie. Grobowiec ten stał się miejscem azylu dla zbiegłych niewolników i biedoty prześladowanej przez bogaczy. T. miał też w Atenach swoją świątynię.
TEZCATLIPOCA
W rei. azteckiej wielofunkcyjny, wszechobecny i wszechwiedzący bóg typu trikster, syn pary Tonacatecuhtli i Tonacacihuatl, przybierający różne postacie i imiona, np. Telpochtli („Młodzieniec”), Yohualli Ehecatl („Nocny Wiatr”), Titlacauan („Ten, Którego Jesteśmy Niewolnikami”), Necoc Yaotl („Wróg Obu Stron”). W roli demiurga współpracował, ale i rywalizował z Quetzalcoatlem, z którym, mimo zasadniczej odmienności, łączyły go wspólne cechy (por. majańską parę Huracan i Gucumatz). Wg tzw. „legendy o słońcach”, stwarzali oni na przemian kolejne światy po unicestwieniu dzieła przeciwnika za każdym razem inną katastrofą kosmiczną. W mitach T. wnosi zwykle niezgodę, knuje intrygi, postępuje samolubnie, np. kradnie staremu – Tlalokowi żonę – Xochiquetzal, popisuje się przed gawiedzią znajomością magii, aby czerpać przyjemność z oglądania tłumu gapiów tratujących się w tłoku na śmierć. T. budził lęk, ale bywał też szczodry i wspaniałomyślny. Przedstawiano go zwykle jako urodziwego młodzieńca. Spośród jego zewnętrznych cech i atrybutów najbardziej charakterystyczne jest „zwierciadło”, wskazujące na związek T. z magią, i jedna noga różna od drugiej, co upodabnia go do majańskiego Huracana. T. nie miał własnego przybytku w Tenoch- titlanie (był tu patronem telpochcalli, szkoły podstawowego stopnia), ale w pobliskim Texcoco posiadał wielką świątynię, którą kazał wybudować słynny poeta i władca owego miasta-państwa, Nezahual- coyotl.
TESZUB (huryc. Tessob, Tesśub\ urartyj. Teiseba)
Hurycko-urar- tyjski bóg-burza identyfikowany z Tarhuną i Taru. Naczelne bóstwo panteonu huryckiego. Małżonek bogini – Hebat. Wg teogo- nicznych mitów huryckich, Kumarbi, schwytawszy boga Anu, odgryzł mu genitalia i został zapłodniony jego nasieniem. W rezultacie z głowy Kumarbiego wychodzi T., po czym wszczyna wojnę o władzę i detronizuje Kumarbiego. Ten, chcąc odzyskać utraconą władzę, rodzi mściciela z diorytu Ullikummi, jednak i jego T. ostatecznie zwycięża. Przeciwnikiem T. było też mało znane bóstwo Srebro (być może, demon podziemnych skarbów). T. wyobrażany był w postaci byka. Towarzyszami T. dwa byki Szeri i Huri, które ciągną jego czterokołowy wóz. Świętym miastem T. było Kummi. T. i Hebat są centralnymi postaciami w zachowanym skalnym sanktuarium Jazyły- kaja. Kult T. szeroko rozprzestrzenił się w obrębie państwa hetyckiego. T. jako bóg burzy odpowiada sumeryjsko-akadyjskiemu Adadowi oraz zachodniosemickiemu Baalowi. TETYDA (gr. Thetis) – w rei. greckiej jedna z nereid, córka – Nereusa i Doris. Istniała przepowiednia, iż syn T. będzie potężniejszy od swego ojca. Wobec tego bogowie wydali ją za śmiertelnika Peleusa. T. urodziła Achillesa, którego chciała uczynić nieśmiertelnym; wobec sprzeciwu Peleusa, opuściła jego dom i zerwała małżeństwo. Nadal jednak opiekowała się Achillesem, a potem jego synem Neoptolemosem.
TENGRI, Tengeri (ałtaj. tangri, pierw. – „Niebo” później „Bóg”)
U ludów ałtajskich (Syberia i Azja Środk.) bóstwo niebiańskie. U Mongołów zwane Kok T. – „Błękitne Niebo”, jest obdarzonym mocą najwyższym duchem szamańskim, uosobieniem nieba fizycznego, władcą Górnego Świata i mężem Matki-Ziemi Etugen Eche. Zwany jasnym, wszechwiedzącym i odwiecznym. Jego synem i posłańcem na świat jest grom. T. stworzył cały świat i dzierży wyroki przeznaczenia. Jest wszechwiedzącym siewcą i strażnikiem porządku, jako swego ziemskiego przedstawiciela powoływał chana. Składano mu ofiarę z konia. Po zajęciu najwyższej pozycji przez bóstwo typu Ulgena słowem t. określa się wszystkich bogów niebiańskich, np.
99 t. buriacko-mongolskich pod wodzą Asarangi. Podobnie jak w przypadku – burchanów, swoich t. mają: piorun, wejście, kąt domu, granica, gniew, wojna, los, ogień itp. Por. Tian, – Num, – Numi-Tórum. TENGU (jap. „psy niebiańskie”) – bardzo popularne postaci folkloru japońskiego, bohaterowie wielu legend i baśni. Opisywane były w literaturze i przedstawiane w sztukach plastycznych od czasów średniowiecza. Postać t. wyobrażana jest jako demon o ciele przypominającym człowieka, o czerwonej twarzy i bardzo długim nosie. Na wizerunkach t. przeważnie trzyma w ręce wachlarz. W Japonii wierzy się, iż t. zamieszkują lasy i góry; przypisuje im się też, podobnie jak kappom, nadnaturalne siły.
